Zdjęcie Stalina z Jeżowem

To samo zdjęcie wyretuszowane po roku 1940

Damnatio memoriae (łac. „potępienie pamięci”) – procedura usunięcia z dokumentów, pomników i innych świadectw kultury materialnej imion, nazw i wizerunków osób oraz wydarzeń skazanych na zapomnienie.

Starożytny Egipt |

Procedura damnatio memoriae znana była w starożytnym Egipcie. W myśl egipskich wierzeń zniszczenie imienia tożsame było z unicestwieniem człowieka. Bywała stosowana wobec uzurpatorów, niektórych kobiet-faraonów, a także faraona Amenhotepa IV Echnatona, który usiłował przeprowadzić reformę religijną.

Starożytna Grecja |

Także w starożytnej Grecji kara ta była stosowana. Skazany na nią został Herostrates, podpalacz jednego z 7 cudów świata starożytnego, świątyni Artemidy w Efezie; w jego przypadku orzeczenie takiej kary związane było z pobudkami, jakimi kierował się przestępca – chęcią uzyskania wiecznej sławy.

Starożytny Rzym |

Kara w starożytnym Rzymie nakładana za przestępstwa przeciwko godności ludu rzymskiego (crimen maiestatis). Polegała na wymazaniu skazanego z pamięci potomnych, zakazie noszenia jego nazwiska przez potomków i na zniszczeniu jego wszelkich wizerunków.

W okresie cesarstwa potępienie pamięci stosowane było wobec szczególnie znienawidzonych cezarów. Po uchwaleniu przez senat damnatio memoriae posągi potępionego cesarza były niszczone, jego imię skuwane ze wszystkich inskrypcji. Przestawały obowiązywać, ze skutkiem wstecz, wszystkie jego decyzje, zarówno dotyczące spraw indywidualnych jak i wydane przez skazanego prawa. Rzymianie, zdając sobie sprawę z ogromnego zamieszania, które wprowadziłoby rzeczywiste wykonanie ostatniego nakazu, wykazując tu również swój zmysł praktyczny poprzestawali na wymazaniu imienia skazańca z dokumentów i nazw aktów prawnych.

Pierwszym cesarzem, którego spotkała ta kara był Kaligula. Później dotknęła m.in. Nerona, Domicjana, Getę, Maksymina Traka wraz z synem, Pupienusa i innych. Niektórzy, jak Karakalla, Kommodus czy Gordian II byli później rehabilitowani. W późniejszym okresie prawie każdy cesarz po śmierci dostępował albo deifikacji (apoteoza, consecratio) albo, zwłaszcza gdy nie zapisał się dobrze w pamięci senatu lub nie miał krewnych wśród następnych imperatorów, był skazywany na damnatio memoriae.

Na zapomnienie została również skazana Messalina, rozpustna żona cesarza Klaudiusza. Ostatni raz damnatio memoriae zastosowano wobec cesarza zachodniorzymskiego Magnusa Maksimusa IV w IV w. n.e.

Polska |

W Polsce kara ta spotkała księcia Bezpryma, którego Gall Anonim nie wspomina w kronice. Może to mieć związek z tym, że książę ten mógł przewodzić reakcji pogańskiej. Kronika Wielkopolska wspomina też o królu Polski, Bolesławie Zapomnianym, który miał rzekomo być skazany na taką karę.

Komunizm |

• Metoda ta była powszechnie stosowania w ZSRR, zwłaszcza w okresie Wielkiej Czystki^[1]. Potępieni i skazani politycy znikali ze zdjęć, książek i encyklopedii^[2]. W przykładzie obok zniknięcie Jeżowa – na którego po skazaniu na śmierć próbowano zrzucić odpowiedzialność za beriowszczyznę – nazywając ją jeżowszczyzną^{[potrzebny przypis]}. Inną osobą, która znikała ze zdjęć był Lew Trocki^[3].


• Metoda ta była wykorzystywana także w Chińskiej Republice Ludowej^[1].


• Na Kubie los ten spotkał lekarza Carlosa Franqui, który sprzeciwił się interwencji radzieckiej w Czechosłowacji^[3].

W kulturze |

• 
  George Orwell w powieści Rok 1984 na określenie osoby postawionej w sytuacji damnatio memoriae użył słowa unperson (nieobywatel, nieosoba), zaś sam proces nazwał ewaporacją. Termin ten przyjął się w stosunku do polityków odstawionych na „boczny tor”.

Przypisy |